Թքագեղձեր, թքաքարային հիվանդություն

Բերանի  խոռոչի  մեջ արտազատիչ  ծորաններով բացվում են երեք  զույգ  մեծ  թքագեղձերը՝ հարականջային,  ենթածնոտային  և  ենթալեզվային: Բացի  այդ,  բերանի  խոռոչի լորձաթաղանթի մեջ   կան  բազմաթիվ  մանր  թքագեղձեր, որոնք  տեղակայման  շրջաններին  համապատասխան կոչվում  են՝ շրթունքային, լեզվային, թշային, քմային: Ըստ  ֆունկցիայի  թքագեղձերը  ունեն   արտազատական  և ներզատական ֆունկցիա:  Արտազատական  ֆունկցիան  թքի  կանոնովոր  արտազատումն է բերանի  խոռոչ: Թքի  կազմի մեջ  մտնում են՝ ջուր  (մոտ 99%),  սպիտակուցային  նյութեր   (այդ  թվում  ֆերմենտներ), անօրգանական  նյութեր, ինչպես  նաև բջջային  տարրեր (էպիթելի  բջիջներ, լեյկոցիտներ): 

Թուքը  թրջում  է  սնունդը, որը  դյուրին է  դարձնում ծամելու  և կլման  գործընթացները: Թքի միջոցով  բերանի  խոռոչի  օրգանների  լորձաթաղանթի  մշտապես  խոնավեցումը  նպաստում  է  մարդկանց  խոսքի  ձևավորմանը, ճիշտ  արտասանությանը:  Բացի  հյութազատիչ  գործառույթից,  թքագեղձերն  ունեն  նաև  արտաթորության գործառույթ:  Թքի  հետ  արտաքին միջավայր  են  արտազատվում  տարբեր  օրգանական  և  անօրգանական  նյութեր՝ միզաթթու,  կրեատինին, երկաթ, յոդ  և  այլն: Թքագեղձերի  պաշտպանական  գործառույթը  բակտերիոցիդ  նյութի՝ լիզոցիմի  արտազատումն  է:

  
Վերոհիշյալ 3 զույգ մեծ թքագեղձերը բերանի լորձաթաղանթի իրենց կապը բերանի խոռոչի հետ պահպանում են ծորանների միջոցով: Այդ  թքագեղձերից են. հարականջային  թքագեղձը, որը  բարդ  բշտիկավոր   (ալվեոլային) ճյուղավորված  գեղձ է ,  բերանի  խոռոչ  է արտազատում  շճային  արտազատուկ,  և  ունի  նաև  ներզատական  գործառույթ:   Շճային  տիպի  թքագեղձերից ամենախոշորն  է   տեղակայված  է  դեմքի  կողմնային  երեսին  և  ականջի  խեցուց  քիչ  առաջ  և  ցած՝ խրվելով  նաև  ստորին  ծնոտի  ճյուղի  հետին  մասի՝  հետծնոտային  փոսի  մեջ:  Թքագեղձը   ծածկված  է   փակեղով:  Գեղձի  ծորանը  ունի  5-6սմ  երկարություն, սկսում  է  գեղձի  մարմնից, անցնում  ծամիչ  մկանի  և  թշամկանի  միջով  այնուհետև  5-10  մմ երկարությամբ  անցնում  է բերանի  լորձաթաղանթի  տակով  և  փոքր  բացվացքով  բացվում  վերին  ծնոտի երկրորդ  մեծ  աղորիքի  դիմաց: 

Ենթածնոտային  թքագեղձը  բարդ  բշտախողովակակազմ  ճյուղավորված  գեղձ  է, ըստ  չափերի  մեծության  երկրորդն է, ըստ  գեգձազատուկի  խառը  բնույթի,  այսինքն՝ շճալորձային: Գեղձը  տեղակայված  է  ենթածնոտային  փոսում: Ծորանը  բացվում է  լեզվի  սանձիկի  առաջնային  եզրի  վրա՝  ենթալեզվային  գեղձի  ծորանի  կողքին:

 
Ենթալեզվային  թքագեղձը  բարդ  բշտախողովակակազմ  ճյուղավորված  գեղձ  է, ըստ  արտազատուկի  բնույթի  սա  խառը, շճալորձային գեղձ է՝ լորձային արտազատուկի  գերակշռմամբ: Տեղակայված է բերանի  խոռոչի  հատակին, և  ծածկված  միայն  լորձաթաղանթով:

Թքաքարային  հիվանդությունը  հանդիպում  է  բավականին  հաճախ: Թքագեղձերում  քարերի  առաջացումը   կախված   է  բորբոքային  պրոցեսների  և  օտար  մարմնի առկայության  հետ,  որոնք   մուտք  են  գործում  թքագեղձ   կամ  նրանց  ծորան:  Թքաքարային  հիվանդությամբ  տառապող   մարդկանց  մոտ  արյան  պլազմայում  հայտնաբերվում  են  կալցիումի  քանակության  բարձրացում,  ինչը  վկայում  է  նրանց   օրգանիզմում  հանքային  փոխանակության   խանգարման  մասին:  Առավել  հաճախ  թքաքարային  հիվանդությամբ  ախտահարվում  են  ենթածնոտային  թքագեղձը,  հազվադեպ  հարականջայինը:    Թքագեղձի  քարի     չափերը  լինում  են  տարբեր  կախված  են նրանց  տեղակայությունից: Այն  քարերը  որոնք  տեղակայվում   են  ծորանում՝ ունեն  երկարավուն  տեսք,  իսկ  հենց  գեղձում  տեղակայվածները ՝ կլոր  կամ ձվաձև  են: Խոշոր  չափերի  թքաքարեր  հանդիպում են  ենթածնոտային  թքագեղձի  ծորանի  առաջային  հատվածում:

Կլինիկան  թքաքարային  հիվանդության  կլինիկական  նշանները  կախված  են  քարի  տեղակայումից  և  հիվանդության  աստիճանից:  Արտատար  ծորանի  առաջային  հատվածում  փոքր  քարի  տեղակայման  դեպքում այն  կարող  է  չնկատվել:  Սակայն  նույնատիպ  քարի  տեղակայումը  ծորանի առաջային կամ միջին հատվածում  տեղակայման  դեպքում,  խանգարվում  է   թքարտադրությունը  և   զարգանում  է  բորբոքային  պրոցես:  Առաջանում  են  սուր  ծակող  ցավեր  որոնք  ուժեղանում են  սնունդ  ընդունելիս, որի հետ  միասին նկատվում  է նաև գեղձի  մեծացում:  Թքարտադրության  խանգարումը  բերում  է  ծորանում  թքի  խցանման  և  բորբոքային  պրոցեսի  զարգացման:  Գեղձի  սեղման  ժամանակ  արտատար  ծորանից  հաճախ  նկատվում  է  թարախային  արտադրություն:   Այն  դեպքերում,  երբ  քարը  գտնվում  է   թքագեղձում,  հիվանդության  կլինիկան  ավելի  հանգիստ  է:  Երբեմն  քարը   հայտնաբերվում  է պատահական  ռենտգենաբանական  հետազոտության  ժամանակ:  

Ախտորոշումը Կարևոր  նշանակություն  ունի  այն, որ հիվանդը  նշում է սնունդ  ընդունելու  ընթացքում  գեղձը  մեծանում  է:  Թքագեղձի  արտատար  ծորանի  առաջային  կամ  միջին  հատվածում  քարի  տեղակայման  ժամանակ  քարը  հեշտությամբ  հայտնաբերվում  է  բիմանուալ  շոշափման  ժամանակ: Մեծ  ախտորոշիչ   նշանակություն  ունի  ռենտգեն  հետազոտությունը,  հատկապես ներբերանայինը, բերանի  հատակ:

Բուժումը   Ենթածնոտային  թքագեղձի  գլխավոր  ծորանում քարի  տեղակայման  դեպքում,  այն  հեռացնում  են  ներբերանային  կտրվածքի  օգնությամբ  տեղային  ներսփռական,  հաղորդչական  անզգայացման  տակ:  Ծորանին  տեղադրում  են  լիգատուրա,  այնպես  որ  լիգատուրան  լինի  քարից  ետ: Այնուհետև  ծորան  տեղադրած  զոնդի  ուղղությամբ  հատում  են  բերանի  խոռոչի  լորձաթաղանթը  և  ծորանը:

          
   
 
Ենթածնոտային  թքագեղձի  գլխավոր  ծորանում քարի  տեղակայման  դեպքում,  այն  հեռացնում  են  ներբերանային  կտրվածքի  օգնությամբ  տեղային   հաղորդչական, ներսփռական  անզգայացման  տակ:  Ծորանին  տեղադրում  են  լիգատուրա,  այնպես  որ  լիգատուրան  լինի  քարից  ետ: Այնուհետև  ծորան  ներմուծած  զոնդի  ուղղությամբ  հատում  են  բերանի  խոռոչի  լորձաթաղանթը  և  ծորանը:
 

Քարը  հեռացվում  է   վիրաբուժական  գդալիկի  օգնությամբ,այնուհետև  կատարում են   ծորանի  լվացումներ  հականեխիչներով:  Վերքին  կարեր  չի  տեղադրվում, այլ  նրանում  թողնում  են  ռետինե  դրենաժ: Այն  դեպքերում  երբ  քարը  գտնվում է  գեղձում  հեռացվում է  թքագեղձը  ամբողջությամբ:

    
Քարի  հեռացումից  հետո  հիվանդին  նշանակում  են   հեղուկ  սնունդ, ողողումներ  հականեխիչ   լուծույթներով:
  

Հարցեր, պատասխաններ, մեկնաբանություններ